Belgique: Wordt KU Leuven U Leuven? Met ivf bezig? Hou het stil
'Eigenlijk is er nog niet veel veranderd tegenover 1983', zegt Ivo Brosens, de man die de eerste proefbuisbaby aan de KU Leuven ter wereld bracht.
Op 23 juni 1983 bevestigde de KU Leuven dat er aan haar instelling een proefbuisbaby was geboren. De geboorte was al eerder in de pers uitgelekt. Voordien was ook al het nieuws van de proefbuiszwangerschap uitgelekt (de identiteit van de baby is trouwens nog steeds niet bekend). 'De verwachte geboorte van de eerste ivf-baby in België was wereldnieuws', schrijft Brosens in zijn boek The challenge of reproductive medecine at catholic universities, time to leave the catacombs. Dat het nieuws wereldkundig werd, was helemaal niet de bedoeling. Bij het begin van de in-vitrofertilisatie, in 1981, werd alle medewerkers een absolute zwijgplicht opgelegd. 'Elk openbare, schijnbare conflictsituatie tussen medische praktijk en kerkelijke stellingname moest worden vermeden', schrijft Brosens daarover.
De zwijgplicht was het gevolg van een afspraak die hij met rector Piet De Somer had gemaakt. Tijdens een informeel etentje had die gevraagd of Brosens en zijn medewerkers met ivf waren begonnen. 'Natuurlijk', antwoordde de professor reproductieve geneeskunde. De Somer gaf zijn goedkeuring. 'Maar hou het stil.'. De nieuwe techniek maakte meerdere leden van de universitaire autoriteiten 'ongemakkelijk', schrijft Ivo Brosens. Een deel van de publieke opinie reageerde enthousiast. De KU Leuven werd overstelpt met vragen van paren die vruchtbaarheidsproblemen hadden. Het universitair ziekenhuis ging niet op alle aanvragen in. 'Dat was niet omdat ivf op religieuze of ethische gronden ter discussie stond. We hadden gewoon niet genoeg middelen om de diensten te ontwikkelen en organiseren.'
Van rector De Somer bleven de onderzoekers de steun krijgen die hij tijdens het informele gesprek in 1981 had toegezegd. Bij het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Leuven, in 1985, verdedigde Piet De Somer de nood aan vrijheid. 'Een katholieke intellectueel zit altijd in een positie op de grens tussen wat bekend is en wat nog niet bekend is. Zij zouden de vrijheid moeten krijgen een vergissing te begaan. (...) Actuele discussies en spanningen over morele problemen (...) tonen hoe delicaat de missie van een katholieke universiteit kan zijn. Zonder ophouden moet ze proberen om waarden en waarheid te verenigen.' Dat was ruim twintig jaar geleden, en de relatie tussen kerk en wetenschappen staat nog steeds onder stroom. 'Eigenlijk is er tegenover die periode nog niet veel veranderd', zegt Brosens. Vandaar zijn oproep, vorig jaar, aan de katholieke wetenschappers om de 'catacomben' te verlaten. 'Een boek dat in het Vaticaan goed is gelezen', weet hij.
Dat het Vaticaan er niet voor terugschrikt universiteiten hun Romeinse erkenning te ontnemen, bewijst het geval-Nijmegen. In november vorig jaar liet de congregatie voor het katholieke onderwijs weten dat het de diploma's van de theologische faculteit van de Radboud Universiteit in Nijmegen niet meer erkende. De congregatie nam het de Nijmeegse faculteit kwalijk dat ze haar statuten niet had aangepast aan de apostolische constitutie 'Sapientia Christiana' die sinds 1979 werd opgesteld. 'Eigenlijk kwam het erop neer dat Rome vond dat Nijmegen het curriculum van de theologiefaculteit zodanig had aangepast dat het niet meer voldeed', zegt de kerkjurist Kurt Martens. 'Er waren te weinig “theologische, vakken overgebleven en te veel “vergelijkende godsdienstige, vakken.'
Het gevolg is dat het diploma van de nieuwe studenten theologie in Nijmegen geen canonieke erkenning krijgt. Dat is belangrijk voor wie carrière wil maken in de kerk of benoemd wil worden aan een kerkelijke rechtbank. 'Vooral buitenlandse studenten, vaak religieuzen, hechten daar belang aan. Zij zullen niet meer komen', zegt Martens. Sinds begin dit jaar heeft het Vaticaan dan zijn eigen faculteit Katholieke Theologie (FKT) opgericht. De lessen worden gegeven in Utrecht en in Tilburg. De decaan van de theologiefaculteit van Nijmegen, Peter Nissen, liet expliciet verstaan dat hij vreesde voor de wetenschappelijke onafhankelijkheid van de FKT . Dat de oprichting van de FKT niet zonder slag of stoot gebeurde, bewijst het feit ze voor de functie van decaan terechtkwamen bij een Vlaming, Adelbert Denaux, een professor-emeritus van de KU Leuven. 'Denaux is voor het Vaticaan een betrouwbare figuur', zegt Martens. Denaux liet meteen weten dat 'binnen de FKT op wetenschappelijk verantwoorde wijze de evenwichtsproef tussen geloof en rede zou worden beoefend, binnen de kaders van de traditie'. De plechtige opening van de FKT gebeurde op 22 januari 2007 met een toespraak van aartsbisschop Michael Miller, de secretaris van de congregatie voor de Katholieke Opvoeding. In zijn toespraak onderstreepte Miller dat trouw aan het kerkelijk leergezag de 'voorwaarde bij uitstek is voor serieus theologisch onderzoek en onderricht'. De docenten van de FKT doceren immers 'niet uit eigen naam, maar in kracht van de kerkelijke zending'.
Wordt KU Leuven U Leuven? Wordt de universiteit haar kerkelijk voorrecht ontnomen? Een dilemma. In het ziekenhuis staat een tank met vijftig embryo's. In de kamer ernaast ligt een pasgeboren baby. Er ontstaat brand. Wie zul je als eerste redden, de embryo's of de pasgeboren baby?
Het is maandagvoormiddag 4 juni. Er valt een stilte in de statige gebouwen van het Vaticaan als het dilemma opgeworpen wordt. Daar hebben de Vaticaanse experts niet direct een antwoord op. De vraag komt uit de gemengde KUL-UCL-delegatie, die naar Rome is gereisd om te spreken met 'experts' van de Congregatie voor het Katholieke Onderwijs en van de Congregatie voor de Geloofsleer. Onderwerp van gesprek: wat doen de universiteiten van Leuven en Louvain-la-Neuve, twee katholieke universiteiten, precies op het vlak van onderzoek op embryo's?
Een van de aanwezigen is Thomas D'Hooghe, de directeur van het fertiliteitscentum in Leuven. 'We hebben twee uur gesproken', zegt hij. 'Het eerste uur hebben wij een open gesprek gevoerd over alle aspecten van ons wetenschappelijke onderzoek, het tweede uur hebben zij ons vooral vragen gesteld over de gevoelige punten in dat onderzoek. En we hebben hun de waarheid verteld. Dat we inderdaad onderzoek doen op embryo's, dat we - weliswaar in beperkte mate - gebruik maken van eicellen van anonieme donoren. Dat is onderzoek dat niet overeenkomt met de strikte roomse leer, maar als we ons aan de strikte roomse leer moeten houden, dan kunnen we onze dienst beter gewoon afschaffen.' Voor de rechte roomse leer is er een heilige band tussen seksualiteit en voortplanting, en mogen kinderen niet op 'onnatuurlijke wijze' verwekt worden, en dat is toch wat in-vitrofertilisatie (ivf) doet. Onderzoek op embryo's is voor Rome helemaal uit den boze.
Officieel is er een 'open dialoog' aan de gang tussen de twee universiteiten en het Vaticaan over deze bio-ethische kwesties, maar binnen de universiteit groeit de onrust over de uitkomst ervan. Het is nu immers wachten op een rapport van het Vaticaan. Het besluit daarvan zou een nieuwe uitnodiging kunnen zijn, maar evengoed kan Rome eenzijdig beslissen om de K van de KU Leuven in te trekken. Niet letterlijk dan, want elke universiteit draagt de naam die ze zelf wil, maar het Vaticaan kan zijn erkenning van de Leuvense universiteit als katholieke instelling opzeggen. Grootste slachtoffer daarvan zouden de faculteiten theologie en kerkelijk recht zijn. De studenten van die richtingen verliezen daardoor de canonieke erkenning van hun diploma's, waardoor ze geen carrière meer kunnen maken in de kerkelijke instellingen. Vooral voor de buitenlandse studenten zou Leuven daardoor een pak minder interessant worden.
'De buitenlandse studenten zullen gewoon niet meer komen', zegt de kerkjurist Kurt Martens. 'En vergeet niet: meer dan de helft van de studenten aan die faculteiten is buitenlander.' Martens doceert aan de katholieke universiteit van Washington en is goed ingevoerd in het Vaticaan. Hij denkt dat de zaak inderdaad niet licht opgenomen moet worden. 'Dat bij de gesprekken vertegenwoordigers van de Congregatie voor de Geloofsleer aanwezig waren, geeft dat aan.' Bovendien wordt de Congregatie voor het Katholieke Onderwijs geleid door hardliners. De prefect is de Poolse kardinaal Zenon Grocholewski, zijn secretaris is de Amerikaan Michael Miller. Die heeft een lijst gemaakt van alle katholieke universiteiten, met de bedoeling ze te controleren op hun 'katholiciteit'. Hij schrikt er niet voor terug om er duchtig in te schrappen.
Dwaling
Dat het Vaticaan doorzet, heeft zeker te maken met de toespraak die de rector van de KU Leuven, Marc Vervenne, bij het begin van het academiejaar uitsprak. Daarin besteedde hij veel aandacht aan een 'open dialoog over bio-ethische kwesties', en hij gaf duidelijk aan het de taak van de universiteit is 'kennis te ontwikkelen'.
'De katholieke universiteit zorgt ervoor dat de kerkelijke overheid niet wetenschappelijk dwaalt, onder meer door dogmatische stugheid. Zonder haar eigenheid prijs te geven, staat de katholieke universiteit open voor het andere, het nieuwe. Beweren dat embryonaal stamcelonderzoek onnodig is omdat er even goede alternatieven bestaan, is een voorbeeld van een 'dwaling' in een wetenschapsdomein waar het precies één van de kernvragen is of embryonale stamcellen al dan niet voordelen bieden ten aanzien van volwassen stamcellen.' 'Ik vond dat geen verstandige zet van Vervenne', zegt Martens. 'Of hij nu gelijk had of niet, soms is het beter even op je tong te bijten.'
Vervenne - bijbelwetenschapper en oud-decaan van de faculteit theologie - geeft toe dat hoe langer het Vaticaanse rapport op zich laat wachten, hoe meer zorgen hij zich maakt. 'Maar ik wil de dialoog in elk geval blijven voortzetten. Nogmaals: wij zoeken de confrontatie niet op. Wij zijn een serieuze universiteit en wij doen op een ethisch verantwoorde manier aan wetenschap. We denken na over wat we doen. Dat is op het gebied van fertiliteit en stamcelonderzoek ook het geval. En we willen dat in alle openheid blijven doen.'
Ook D'Hooghe wil de dialoog voortzetten. 'We hebben tijdens ons onderhoud bijvoorbeeld aangegeven dat in vitro slechts een van de mogelijke vruchtbaarheidsbehandelingen is. Dat wij ook alleen werken met stabiele heteroparen. Dat we paren ook aangeven dat 'afwachten' soms beter is dan een medische behandeling. We werken vanuit een christelijk, humanistisch perspectief en dat hebben we nooit als een belemmering ervaren. We hebben ook nooit druk ervaren vanuit Rome en we hopen dat het zo blijft.' Vervenne en D'Hooghe blijven in elk geval op het standpunt dat het wetenschappelijk onderzoek, op basis van een ernstige ethische reflectie, in alle vrijheid moet kunnen doorgaan. D'Hooghe: 'Aan het einde van het gesprek hebben we de Vaticaanse experts duidelijk gemaakt dat we geen aanpassingen in onze aanpak zullen doorvoeren. Daarin zijn we unaniem.' Het is voor hen ook absoluut uitgesloten dat het fertiliteitscentrum buiten de universiteit wordt geplaatst, als het Vaticaan dat zou vragen. Vervenne: 'Dit centrum maakt integraal deel uit van onze instelling, en dat zal zo blijven. Ik neem aan dat Rome dat begrijpt.'
Zij denken er dan ook niet aan om constructies op te zetten waarbij het fertiliteitscentrum bij wijze van spreken aan de overkant van de straat wordt geïnstalleerd. Daarin zou gewoon verder kunnen worden gewerkt, door dezelfde professoren en op dezelfde manier. Maar de universiteit is buiten schot, want officieel zijn de banden doorgeknipt. Aan de katholieke universiteit van Georgetown in de Verenigde Staten is dat bijvoorbeeld op die manier opgelost. Het fertiliteitscentrum huurt er lokalen van de universiteit, waardoor het de facto een deel van de universiteit is, maar formeel niet. 'Ik wil geen hypocriete situaties', zegt Vervenne. 'Het is een vorm van capitulatie waar ik niet aan wil meewerken', voegt D'Hooghe eraan toe. Ook UCL-rector Bernard Coulie wil na enig aandringen reageren en is duidelijk: 'Wij vormen samen met de KU Leuven een blok. Ook wij zullen ons centrum niet buiten de universiteit plaatsen.'
Patstelling
Daarmee lijkt de 'dialoog' af te stevenen op een patstelling. Rome lijkt wel degelijk de ambitie te hebben om alle katholieke universiteiten op dezelfde lijn te zetten. De kloof tussen wetenschap en geloof is de voorbije jaren alleen maar groter geworden. De hoogste tijd dus voor het Vaticaan om op de rem te staan. Dat is intussen ook al aardig gelukt. KU Leuven en UCL zijn de enige erkende katholieke universiteiten ter wereld waar officieel nog aan in-vitrofertilisatie wordt gedaan. 'Leuven staat op dat gebied internationaal aan de top', aldus Vervenne. 'We gaan dat nu niet meer terugschroeven, maar we doen dat in weloverwogen christelijk ethisch kader.'
Dat Leuven niet vroeger op het matje is geroepen, heeft onder meer te maken met de interdisciplinaire aanpak van de Leuvense wetenschappers. De ivf-onderzoeken zijn niet tot één persoon of groep terug te leiden. Dat het breed is gedragen door de universiteit, maakt het voor het Vaticaan een taaiere brok. Bovendien heeft ook kardinaal Danneels een belangrijke rol gespeeld. Hij is de universiteit altijd blijven steunen, ook toen begin jaren tachtig de eerste proefbuisbaby aan de KU Leuven werd geboren. De vraag is hoe de opvolger van Danneels - hij moet volgend jaar zijn ontslag aanbieden wegens 75 jaar - zich zal opstellen. Als bisschop Léonard van Namen het voor het zeggen krijgt, valt een belangrijke buffer weg voor de twee katholieke universiteiten van dit land. 'Dan is het helemaal gedaan', zegt Ivo Brosens, de emeritus-professor reproductieve geneeskunde aan de KU Leuven die de eerste proefbuisbaby op de wereld zette (zie inzet). Ook hij ziet niet in hoe Leuven zich dan nog verder tegen de internationale druk van het Vaticaan kan verzetten. Overal ter wereld slaagt Rome erin de katholieke instellingen te doen inbinden. Als het hoogste gezag van de universiteit, de aartsbisschop, zich niet vierkant achter zijn instelling plaatst, is het zeer moeilijk overeind te blijven. Danneels is vorige week vrijdag bij paus Benedictus op audiëntie geweest, officieel om er te praten over de toestand van de Belgische kerk. Maar de zaak van de KU Leuven zal er zeker ter sprake zijn gekomen. 'Natuurlijk wil de kardinaal dat Leuven en Louvain-la-Neuve katholieke universiteiten blijven', zegt Hans Geybels, de woordvoerder van Danneels. 'De kerk heeft nood aan topwetenschappers.' Maar hij voegt er meteen aan toe dat ook het katholieke geloof erg belangrijk is voor de kardinaal. 'Toch geloof ik nooit dat Rome de K zomaar zal afnemen. Vergeet niet dat de twee universiteiten samen 50.000 studenten hebben. Daarmee zijn ze waarschijnlijk de grootste “katholieke, universiteit ter wereld.'
Doorgeslagen
Vorig jaar publiceerde Brosens het boek The challenge of reproductive medicine at catholic universities, time to leave the catacombs. Ook hij wil een open dialoog over in-vitrofertilisatie en andere ethisch gevoelige onderzoeken. De tijd is volgens hem voorbij dat katholieke onderzoekers zich in hun catacomben verschansen om hun wetenschappelijk werk uit te voeren. Ook hij wil dat dit in alle openheid gebeurt. 'We spreken hier over wetenschap, niet over ideologie.'
Hij ziet een uitweg, zodat die wetenschap zich verder kan blijven ontwikkelen, zonder dat Rome zich zorgen hoeft te maken. De middenweg voor ivf is volgens hem het 'vruchtbaarheidsbewustzijn'. 'Feit is dat ivf is doorgeslagen. De onnatuurlijke manier om kinderen te krijgen, lijkt soms op de eerste plaats te komen, voor de natuurlijke methode. Potentiële ouders stappen te gemakkelijk op een arts af om via ivf een kind te verwekken. En de fertiliteitscentra gaan daar gemakkelijk op in, want voor hen betekent dat extra inkomsten. Maar ivf zou pas op de laatste plaats mogen komen. In de eerste plaats is een volledig onderzoek nodig van man, vrouw en psychologische aspecten. Als alles normaal blijkt, kan er het best worden afgewacht en moet de natuur zijn werk kunnen doen. Als zich toch een probleem voordoet, moet gekeken worden of daar via chirurgie of medicatie aan kan worden verholpen. Pas als dat niet mogelijk is, komt ivf in aanmerking.' Ook D'Hooghe is het daarmee eens. 'Het Leuvens fertiliteitscentrum is een van de weinige centra ter wereld waar topexpertise op het vlak van voortplantingschirurgie gecombineerd wordt met topexpertise op het vlak van medisch begeleide voortplanting. Deze integratie is nodig om elk paar met vruchtbaarheidsproblemen de beste kansen te geven. Dat hebben op het overleg precies heel duidelijk uitgelegd', zegt D'Hooghe. 'In het ons fertiliteitscentrum is het niet “u vraagt, wij draaien,. Een Vaticaanse bekommernis die ook duidelijk naar voren kwam, was de wetenschappelijk opvolging van de kinderen die via ivf geboren worden. Daar hebben ze zeker een punt. We moeten meer middelen vrijmaken voor follow-upstudies.'
Toch blijft de vraag of de Vaticaanse hardliners hiermee te paaien zijn. 'Ik vraag mij af wat Rome te winnen heeft door het spel hard te spelen', zegt D'Hooghe. 'Eigenlijk zouden zij meer bezorgd moeten zijn, want als ze ons de K afnemen, verliezen ze hun maatschappelijke draagvlak in ons land helemaal. Uiteindelijk biedt onze manier van werken een alternatief voor andere strekkingen waarbij ouders met een onvervulde kinderwens beslissen en de arts de ivf gewoon uitvoert. Wij worden ook vaak gecontacteerd door pers en politiek voor toelichting rond maatschappelijke, ethische en wetenschappelijke vragen in de reproductieve geneeskunde. Wij geven het genuanceerde antwoord, en wij zien dat ook als onze maatschappelijke taak.'
Martens: 'Kijk, aan dat maatschappelijke draagvlak zal deze paus zich weinig gelegen laten. Benedictus heeft al meermaals gezegd dat hij liever minder instellingen heeft die zich katholiek noemen, zolang die maar werkelijk katholiek zijn.'
André Oosterlinck, de vorige Leuvense rector en huidig voorzitter van de associatie van de KU Leuven met twaalf, overwegend katholieke, hogescholen, ziet het allemaal wat nuchterder. 'Er verandert niet veel als de K wordt ingetrokken. Oké, er is een probleem voor de faculteit theologie en de bijzondere faculteit kerkelijk recht. Dat zou niet goed zijn. Maar voor de andere faculteiten is de impact miniem. We blijven een universiteit met een christelijke visie, die openstaat voor studenten en onderzoekers van alle strekkingen.' D'Hooghe geeft nog een andere uitweg aan. 'Waarom zouden de faculteiten kerkelijk recht en theologie niet erkend kunnen blijven door het Vaticaan, zonder dat de hele universiteit dat blijft?' Martens: 'Maar het Vaticaan kan de erkenning van die twee faculteiten ook aan een andere instantie geven, zoals met de universiteit van Nijmegen is gebeurd. Nijmegen verloor de Romeinse erkenning, Utrecht-Tilburg kreeg ze (zie hiernaast).'
Wetenschap versus religie Dreigt de KU Leuven haar K te verliezen? Moet het fertiliteitscentrum buiten de universiteit geplaatst worden? Zullen de faculteiten theologie en kerkelijk recht de helft van hun studenten verliezen? In de beleidskamers van Vlaanderens oudste universiteit heerst onrust. Het Vaticaan heeft immers zijn tanden gezet in het embryo- en ivf-onderzoek dat aan de universiteit wordt gedaan. Onderzoek dat niet overeenstemt met de rechte roomse leer. De vraag is: zal het Vaticaan bijten, zoals het vorig jaar in Nijmegen heeft gedaan?