Belgique: De K in KU Leuven. Embryostatuut leidt tot heikel, maar heilzaam debat

Het lijkt op het eerste gezicht eigenaardig dat pas anno 2007 universiteit en kerkelijke overheid over dit bio-ethische dossier debatteren. Het fertiliteitcentrum van de KU Leuven past in-vitrofertilisatie (ivf) – dat tot overtallige embryo’s leidt – toe sinds 1984. ,,Leuven gedroeg zich lange tijd hypocriet,’’ las je in de pers. ,,Ze deden het wel, maar zwegen erover.’’

,,Is dat hypocrisie?’’ vraagt kardinaal Danneels zich af. ,,Die voorzichtigheid kun je ook zien als een vorm van toegeven dat je er nog niet uit bent. Als je je als wetenschapper in het domein van het voorlopige bevindt, is het verdedigbaar dat je bescheiden blijft.’’

Hoe dan ook bracht het onderzoek op embryonale stamcellen – gewonnen uit overtallige embryo’s na ivf – het debat in een stroomversnelling. De Romeinse congregaties voor de geloofsleer en voor het katholiek onderwijs vroegen anderhalf jaar geleden aan de rectoren van de KU Leuven en de UCL om verheldering over de biomedische praktijk in de Leuvense fertiliteitscentra. Tijdens zijn toespraak bij de opening van het academiejaar in september 2006 ging Vervenne op de kwestie in en verklaarde hij het debat in alle openheid te willen voeren. ,,Ik vond dat belangrijk om speculaties tegen te gaan vanuit een simplistisch verstaan van wat de kerk én de universiteit vandaag zijn,’’ verklaart hij vandaag. ,,Uiteindelijk is zo’n dialoog positief.’’

Dat beaamt kardinaal Danneels: ,,De kerk heeft gelijk vragen te stellen en de universiteit doet er goed aan haar positie openlijk uiteen te zetten. De confrontatie tussen geloof en wetenschap is katholiciteit op haar best. Dat juich ik alleen maar toe. Het gesprek is positief. Negatief zou zijn dat de posities verharden, dat het gesprek stopt. Ik hoop echt dat dit niet gebeurt.’’

Dat Leuven het gesprek ook publiekelijk wil voeren, begrijpt de kardinaal. ,,Zolang het maar geen pronken wordt: ‘Zie eens wat we kunnen’. Dan ontbreekt de deemoed. U hoort mij niet zeggen dat het zo is. Echte wetenschappers zijn bescheiden: ze weten namelijk dat er nog zoveel meer te weten is.’’

Tot nu toe lijken de gesprekken alvast te vlotten. Begin juni trok een ‘technische delegatie’ naar Rome om te praten met experts van de beide Romeinse congregaties. ,,Een constructief gesprek,’’ evalueert rector Vervenne op basis van het relaas van de leden van de delegatie. ,,Sommige media hadden het over een conflict en een botsing. Dat klopt niet. Wij hebben uitgelegd waarmee we bezig zijn en waarom. Het gesprek verliep sereen. Er zijn nuances aangebracht, vragen zorgvuldiger geformuleerd en terreinen afgebakend die om verheldering vragen.’’

Op die bijeenkomst in Rome waren geen ethici aanwezig. ,,Misschien wordt ook dat gesprek nog gevoerd,’’ meent Vervenne. En ook daar heeft hij vertrouwen in: ,,Wij experimenteren er heus niet zomaar op los. De commissie voor medische ethiek toetst alle dossiers zorgvuldig op hun ethische gehalte. Maar de universiteit moet ook rekening houden met de rauwe werkelijkheid. Voor ivf is dat het verlangen naar kinderen van koppels die zonder medisch ingrijpen onvruchtbaar blijven. De wetenschap heeft de plicht daar oplossingen voor te zoeken.’’

Bij embryonaal stamcelonderzoek gaat het over de zoektocht naar een doorbraak in de behandeling van ongeneeslijke ziekten. ,,Wij investeren ook in wetenschappelijk onderzoek op volwassen stamcellen en op navelstrengbloed. Dat onderzoek is ethisch niet omstreden. Maar de wetenschappers die daarmee bezig zijn, hebben de bevindingen van het embryonaal stamcelonderzoek tot nader order nodig.’’

Aan de goede bedoelingen van de Leuvense onderzoekers twijfelt Danneels geenszins. ,,Ik ken veel van die mensen persoonlijk en ik trek hun integriteit op geen enkele wijze in twijfel. Toch is het goed dat intenties af en toe worden getoetst. Je kunt hele nobele bedoelingen hebben en toch facetten van de werkelijkheid niet zien. Alleen daarom al zijn die Romeinse gesprekken zinvol.’’

De kardinaal erkent dat het voor wetenschappers soms moeilijk is aan het kerkelijke ideaal te beantwoorden, maar de evolutie van de wetenschap stemt hem hoopvol. ,,Het is niet ondenkbaar dat het volwassen stamcelonderzoek over enkele jaren tot een doorbraak leidt en de onderzoekers geen embryo’s meer nodig hebben. Mogelijk gaat de ivf-techniek over enige tijd niet langer met overtallige embryo’s gepaard. Maar ik maak me geen illusies: dan rijzen wel nieuwe uitdagingen.’’

Hoe hoffelijk en verrijkend de dialoog tussen kerkelijke overheid en universiteit ook loopt, over de cruciale vraag of een embryo al dan niet absoluut onaantastbaar is, bestaat geen compromis. Vroeg of laat moet de vraag of embryomanipulatie toelaatbaar is, met een ‘ja’ of een ‘neen’ worden beantwoord. ,,Dat moet dan maar gebeuren,’’ antwoordt kardinaal Danneels. ,,Ook als een neen klinkt, ben ik niet van plan de dialoog te staken,’’ besluit de rector.

Waarover discussiëren Rome en Leuven?

Stamcellen: cellen die tot verschillende celtypen kunnen evolueren. De medische wereld hoopt ze te gebruiken om dode cellen die door ziekte of beschadiging zijn vernietigd, te vervangen. Verwacht wordt dat zo tot nu toe ongeneeslijke ziekten als diabetes, parkinson, multiple sclerose (MS), amyotofische lateraal sclerose (ALS) en alzheimer kunnen worden verholpen. Voor dat onderzoek gebruikt de wetenschap drie soorten stamcellen:

- volwassen stamcellen: gewonnen uit beenmerg of uit het perifere zenuwstelsel.

- navelstrengcellen: worden tijdens de zwangerschap uit navelstrengbloed gehaald.

- embryonale stamcellen: afkomstig van een embryo van vier tot vijf dagen oud. Daarvoor worden overtallige embryo’s van in-vitrofertilisatie (ivf) gebruikt.

In-vitrofertilisatie: voortplantingstechniek waarbij een of enkele eicellen buiten het lichaam worden bevrucht met zaadcellen, waarna een of meer embryo’s in de baarmoeder worden teruggeplaatst. Die techniek levert – tot nu toe – noodzakelijk overtallige embryo’s op die niet worden teruggeplaatst, maar worden ingevroren, vernietigd of gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek (en dus ook tenietgaan).

Het debat: de KU Leuven en de UCL doen, onder strikte ethische voorwaarden, aan in-vitrofertilisatie en aan embryonaal stamcelonderzoek. Het kerkelijke leergezag heeft ethische bezwaren tegen beide technieken (niet tegen onderzoek op volwassen stamcellen of navelstrengcellen). Het belangrijkste knelpunt is de creatie van overtallige embryo’s die naderhand verdwijnen. De kerk beschouwt een embryo van bij de prille aanvang als volwaardig beginnend leven dat absolute beschermwaardigheid verdient. Het fertiliteitscentrum van de KU Leuven vindt dat daar in een zorgvuldige waardeafweging uitzonderingen op mogelijk zijn: voor stabiele heterokoppels met een gerechtvaardigde kinderwens die op geen andere manier kinderen kunnen krijgen, kan ivf. Onderzoek op embryonale stamcellen is gerechtvaardigd zolang het onderzoek op volwassen stamcellen niet is geperfectioneerd. http://www.tertio.be/archief/2007/T397/T397-k2.htm