Belgique: de K in KU Leuven

Hoe katholiek is de alma mater? En hoe bedreigend is het Roemeinse rapport over in-vitrofertilisatie en embryonaal stamcelonderzoek dat de universiteit boven het hoofd hangt?

Tertio sprak met twee hoofdrolspelers in het debat: KU Leuven rector Marc Vervenne en kardinaal Godfried Danneels. Opmerkelijk is dat beiden ervan uitgaan dat van een breuk tussen de kerk en Leuvense universiteit geen sprake is, zelfs al zou de Romeinse kerkelijke overheid de ivf-praktijk en het embryonaal stamcelonderzoek afwijzen.

‘Kerk en universiteit zijn tweelingzussen’

De Katholieke Universiteit Leuven opent op maandag 24 september het academiejaar. Waarvoor staat die K van KU Leuven? En klopt het dat de banden met de kerk bedreigd zijn sinds de medische faculteit met de centrale kerkleiding in Rome discussieert over in-vitrofertilisatie en embryonaal stamcelonderzoek? Tertio vroeg het aan twee hoofdrolspelers: kardinaal Godfried Danneels en rector Marc Vervenne.

Kardinaal Godfried Danneels is grootkanselier van de KU Leuven en van de UCL: hij is voorzitter van de Inrichtende Overheden van beide universiteiten.

,,De KU Leuven is door de kerk ‘gemaakt’. Ze vloeit voort uit de katholieke zingeving en visie over de grote problemen van leven en mens-zijn. Het typeert de katholieke kerk dat ze geloof en rede nooit helemaal uit elkaar haalt: het geloof is redelijk en als je nadenkt, stuit je ook op de mogelijkheid van het geloof. Die achting voor de rede is een parel aan de kroon van de katholieke kerk. Daar is ook de universiteit uit voortgekomen. Voor mij zijn de kerk – als levende bron van geloof – en de universiteit als centrum van denken tweelingzussen.’’

Rector Marc Vervenne is theoloog, professor Oud Testament en Bijbels Hebreeuws. Hij was decaan van de faculteit Godgeleerdheid en vice-rector Humane Wetenschappen. Sinds mei 2005 is hij rector van de KU Leuven.

,,In de eigentijdse universiteit die de KU Leuven is, bestaat ruimte voor vele overtuigingen. Maar die leiden alleen tot een vruchtbare dialoog als de universiteit ook haar eigen identiteit erkent. De KU Leuven staat in de krachtige, levende traditie van het christendom en van de katholiciteit – in de sterke zin van het woord, zoals dat in de geloofsbelijdenis is uitgedrukt. Wezenlijk is dat de mens niet de ‘maker’ van zichzelf is. Het behoort tot het wezen van de universiteit altijd nieuwe kennis te ontwikkelen en daarin voortdurend grenzen te verleggen. Een katholieke universiteit erkent tegelijk de begrensdheid van onze kennis. Die twee horen samen.’’

Waarover discussiëren Rome en Leuven?

Stamcellen: cellen die tot verschillende celtypen kunnen evolueren. De medische wereld hoopt ze te gebruiken om dode cellen die door ziekte of beschadiging zijn vernietigd, te vervangen. Verwacht wordt dat zo tot nu toe ongeneeslijke ziekten als diabetes, parkinson, multiple sclerose (MS), amyotofische lateraal sclerose (ALS) en alzheimer kunnen worden verholpen. Voor dat onderzoek gebruikt de wetenschap drie soorten stamcellen:

- volwassen stamcellen: gewonnen uit beenmerg of uit het perifere zenuwstelsel.

- navelstrengcellen: worden tijdens de zwangerschap uit navelstrengbloed gehaald.

- embryonale stamcellen: afkomstig van een embryo van vier tot vijf dagen oud. Daarvoor worden overtallige embryo’s van in-vitrofertilisatie (ivf) gebruikt.

In-vitrofertilisatie: voortplantingstechniek waarbij een of enkele eicellen buiten het lichaam worden bevrucht met zaadcellen, waarna een of meer embryo’s in de baarmoeder worden teruggeplaatst. Die techniek levert – tot nu toe –noodzakelijk overtallige embryo’s op die niet worden teruggeplaatst, maar worden ingevroren, vernietigd of gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek (en dus ook tenietgaan).

Het debat: de KU Leuven en de UCL doen, onder strikte ethische voorwaarden, aan in-vitrofertilisatie en aan embryonaal stamcelonderzoek. Het kerkelijke leergezag heeft ethische bezwaren tegen beide technieken (niet tegen onderzoek op volwassen stamcellen of navelstrengcellen). Het belangrijkste knelpunt is de creatie van overtallige embryo’s die naderhand verdwijnen. De kerk beschouwt een embryo van bij de prille aanvang als volwaardig beginnend leven dat absolute beschermwaardigheid verdient. Het fertiliteitscentrum van de KU Leuven vindt dat daar in een zorgvuldige waardeafweging uitzonderingen op mogelijk zijn: voor stabiele heterokoppels met een gerechtvaardigde kinderwens die op geen andere manier kinderen kunnen krijgen, kan ivf. Onderzoek op embryonale stamcellen is gerechtvaardigd zolang het onderzoek op volwassen stamcellen niet is geperfectioneerd.

Er komt geen breuk met de kerk

Zelfs als de Romeinse congregaties voor de geloofsleer en voor het katholiek onderwijs de Leuvense praktijk inzake ivf en embryonaal stamcelonderzoek afwijzen, betekent dat nog niet dat de KU Leuven en de UCL als geheel hun erkenning verliezen.

Na de gesprekken tussen biomedische specialisten, waarbij de posities zijn uitgeklaard, is het nu wachten op een rapport uit Rome met een – tussentijdse? – evaluatie. Geruchten over ‘het verlies van de K’ of over intrekking van de kerkelijke erkenning zijn niet uit de lucht.

Kardinaal Danneels benadrukt dat hij het belang van de discussie niet onderschat: ,,Het gaat over de fundamenten van onze mensvisie en over de vraag of je beginnend menselijk leven al dan niet kunt manipuleren. Tegelijk is dat maar één punt op de streep van katholiciteit die de KU Leuven en de UCL trekken. Ik zie niet waarom je wegens dat ene punt de hele streep zou uitwissen.’’ De kerk heeft in de geschiedenis wel vaker crisissen gekend in haar relatie met universiteiten, weet hij. ,,Maar ze heeft nog nooit de universiteit als dusdanig afgewezen en ook omgekeerd is dat zelden gebeurd.’’

De kardinaal wijst erop dat de beide Leuvens tot dat handjevol katholieke universiteiten ter wereld behoren die ‘volledig’ zijn en alle takken van de wetenschap bedrijven. ,,Dat biedt een unieke kans interdisciplinair over de grote problemen na te denken vanuit een katholiek perspectief. Wellicht moet die interdisciplinariteit nog worden versterkt, maar dat is van onschatbare waarde voor het katholieke intellectuele leven.’’

,,Een breuk tussen de Leuvense katholieke universiteiten en de kerk zou voor beide partijen erg zijn,’’ meent rector Vervenne. ,,Ik hoop echt dat het gezond verstand zegeviert en dat we in gesprek blijven. Vanzelfsprekend moet je in zo’n dialoog duidelijk zeggen waar je voorstaat. Als de gesprekspartners elkaar niet meer vinden, zit je in een nieuwe situatie.’’

Een gelijksoortig debat deed zich voor aan de Amerikaanse Georgetown University. Daar werd beslist het vruchtbaarheidscentrum structureel van de universiteit los te koppelen. ,,Voor ons is dat ondenkbaar,’’ antwoordt Vervenne. ,,Wat we doen, doen we weloverwogen. We schuiven onze verantwoordelijkheid niet af om ‘in orde te zijn’. Men moet dan maar kunnen verdragen dat we eventjes ‘niet in orde zijn’.’’

Ook Danneels vindt de formele afstoting van het fertiliteitscentrum geen gelukkige oplossing. ,,Je redt de zaak dan wel juridisch en canoniek, maar niet ten gronde. Het gaat om een fundamenteel probleem en dus moet je een fundamentele oplossing vinden.’’